Հոգեբանական դժվարությունները երեխայի կյանքում

Դժվար իրավիճակներին աձագանքման տարիքային առանձնահատկություններ

Մանկությունը և դեռահասությունը կյանքի կարևորագույն փուլերից են, որոնք հիմք են ստեղծում հետագա հուսալի, ապահով, կայուն հասունության համար։ Ցավոք, երեխաների և դեռահասների կյանքում լինում են իրավիճակներ, որոնք դժվար հաղթահարելի են, ստիպում են զարգացումը շեղել իր բնականոն ընթացքից, խոչընդոտ են հանդիսանում երեխայի լիարժեք զարգացման համար և պահանջում են հատուկ մոտեցումներ և աջակցություն։

Նման իրավիճակներում երեխաները կորցնում են իրենց վստահության, ապահովության զգացումը, դժվարանում են վերագտնել իրենց ռեսուրսները, դառնում են խոցելի։

Որպես դժվար, ճգնաժամային, հոգետրավմատիկ իրողություններ առանձնացնում են բնական և մարդածին աղետները՝ երկրաշարժ, ջրհեղեղ, համավարակ, ռադիացիա, ահաբեկչություն, պատերազմ և ռազմական գործողություններ, ինչպես նաև անհատական մակարդակով դժբախտ պատահարներ և ուժեղ սթրեսային իրավիճակներ՝ տրանսպորտային վթարներ, կորուստներ, մտերիմի մահ, տարբեր տիպի բռնություններ և այլն։

Տարիքային տարբեր փուլերում հոգեբանական երեխաները տարբեր կերպ են արձագանքում դժվար իրավիճակներին ։

Նախադպրոցական տարիք

Նախադպրոցական տարիքում (3-6 տարեկան) երեխաների մոտ կարող են նկատվել ուժեղ վախեր, տագնապներ, անապահովության զգացում։ Նույնիսկ, եթե երեխան չի ցուցաբերում ակնհայտ ախտանշաններ, միևնույն է նա ապրում է որոշակի հուզական դիսթրես, որը կարող է բավականին երկար ժամանակ տևել։ Երեխան կարող է ցուցաբերել առօրյա կենսագործունեության խնդիրներ, թեև չունենալ արտահայտված այլ խանգարումներ։ Այս տարիքում երեխայի բառապաշարը և խոսքն այնքան զարգացած չեն, որպեսզի նա հստակ կարողանա նկարագրել իր հետ տեղի ունեցածը և արտահայտել ապրումները։ Ուստի, շատ կարևոր է ուշադիր լինել երեխայի վարքին, որը կարող է մեծահասակներին հուշել երեխայի դժվարությունների մասին։ Առավել հաճախ այս տարիքում երեխաները՝

• • ցուցաբերում են անջատման, հեռացման վախ և չափազանց կախված են դառնում իրենց դաստիարակներից կամ խնամողներից,
  • ունենում եմ ռեգրեսիվ, հետընթացային վարք (խոսում եմ փոքրիկի նման, ծծում են մատը և այլն),
  • ունենում են զարգացման կանգ, հետ են ընկնում հասակակիցներից,
  • վերարտադրում են տրավմատիկ իրողությունը (անընդհատ խաղարկում, կրկնում դրվագներ),
  • դժվարությամբ են արթնանում կամ քուն մտնում, մերժում են քնելու պահանջմունքը,
  • դրսևորում են ֆիզիկական ախտանիշներ (գլխացավեր, փորացավեր, չափազանց ուժեղ են արձագանքում ցանկացած ձայնին և այլն),
  • ունենում են վարքային փոփոխություններ (սնվելու դժվարություններ, մեկուսացվածություն, ագրեսիվություն, ուշադրության ցրվածություն, կամակորություն և այլն),
  • ցուցաբերում են տրամադրության տատանումներ,
  • չափազանց սուր կամ թույլ են արձագանքում տարբեր ազդակներին (ձայն, լույս, երաժշտություն և այլն),
  • անհանգստանում են և նույնիսկ՝ տագնապում սեփական անձի կամ ուրիշների համար,
  • վախենում են տրավմատիկ իրողության կրկնողությունից,
  • կարող են ցուցաբերել նոր վախեր, որ մինչ այդ չեն ունեցել,
  • կարող են մահվան և մահանալու մասին հարցեր բարձրացնել։

Կրտսեր դպրոցական տարիք

Կրտսեր դպրոցական տարիքում (7-12 տարեկան) երեխաները սովորաբար ցուցաբերում են հետևյալ հակազդումները՝

• • տագնապ, անհանգստություն, վախ սեփական անձի, մտերիմի համար (հաճախ ուժեղ կապվածություն, կպչունություն դասվարին կամ խնամողին),
  • վախ իրավիճակի կրկնման հանդեպ,
  • վարքային փոփոխություններ (ուշադրության ցրվածություն, գերակտիվություն կամ պասիվություն, ագրեսիվություն և այլն),
  • անվստահություն ուրիշների հանդեպ,
  • սոցիալական իրադարձություններին համապատասխան հակազդման դժվարություն, հարմարման դժվարություններ,
  • փոփոխություններ դպրոցական վարքում,
  • մարմնական ախտանիշներ (գլխացավեր, փորացավեր, գերզգայունություն և այլն),
  • տրամադրության տատանումներ,
  • չափազանց սուր կամ թույլ արձագանք տարբեր ազդակներին (ձայն, լույս, երաժշտություն և այլն),
  • տրավմատիկ իրողության վերապրում (դրվագների անընդհատ խաղարկում, կրկնում, վերապատմում),
  • հակասոցիալական վարք, հեղինակությունների ու կարգուկանոնի մերժում,
  • մերժողական, խուսափողական վարք (հյուր չգնալ, չծանոթանալ նոր մարդկանց հետ և այլն),
  • գերգրգռվածության նշաններ,
  • հուզական կաղապարվածություն։

Դեռահասության տարիք

 Դեռահասության տարիքում տրավման կարող է հանգեցնել անձնային փոփոխությունների ու խաթարել անձի ձևավորման բնականոն ընթացքը։ Սովորաբար, դեռահասները արձագանքում են դժվար իրավիճակներին հետևյալ դրսևորումներով՝

• • անհանգստություն, վախ, տագնապ սեփական անձի կամ մտերիմների համար,
  • վախ, որ տրավմատիկ իրողությունը կամ դրա հետևանքները կրկին կվերադառնան,
  • վարքային փոփոխություններ (ուշադրության ցրվածություն, հիշողության մասնակի կորուստներ, մեկուսացվածություն, ագրեսիվություն, կենտրոնացման և սովորելու դժվարություններ, լարվածություն ընկերների, ուսուցիչների հետ շըփվելիս և այլն),
  • մարմնական տարաբնույթ դրսևորումներ (գլխացավեր, փորացավեր, սրտխառնոց և այլն),
  • անհանգստացնող հույզեր և զգացմունքներ, հուզական խառնաշփոթ (օրինակ՝ տագնապեցնող մտքեր կամ վրեժխնդրության ձըգտում),
  • տրավմատիկ իրողության մասին պատմության պարբերաբար վերարտադրում կամ մանրամասների վերհիշում, դրանց վրա կենտրոնացում,
  • չափազանց սուր կամ թույլ արձագանք տարբեր ազդակներին (ձայն, լույս, երաժշտություն և այլն),
  • մերժողական, խուսափողական վարք (հյուր չգնալ, չծանոթանալ նոր մարդկանց հետ և այլն),
  • գերգրգռվածության նշաններ,
  • հուզական կաղապարվածություն,
  • ինքնաոչնչացման մտքեր, գործողություններ,
  • չափազանց հետաքրքրվածություն մահվան թեմայով,
  • անվստահություն դիմացինի հանդեպ, շփման խնդիրներ
  • քնի դժվարություններ, մղձավանջներ։

  Տեսանելի է, որ տարբեր տարիքային փուլերում երեխաների մոտ հիմնականում լինում են հուզական և վարքային փոփոխություններ։ Հիմնական դրսևորումներից են վախերը և ագրեսիան։

Վախերը մանկական տարիքում

Մանկական վախերը ամենահաճախ դրսևորվող հոգեբանական դժվարություններն են երեխայի կյանքում։ Դրանք ու­նեն որո­շա­կի ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­ներ։ Ի տարբերություն մեծահասակների, եր­բեմն ե­րե­խայի մոտ վա­խե­րը կա­րող են ի հայտ գալ նույնիսկ իրական օբյեկ­տի բա­ցա­կա­յու­թյան պա­րա­գա­յում: Սո­վո­րա­բար սա տեղի է ունենում մե­ծա­հա­սակ­նե­րի կող­մից կամ որ­ևէ այլ տե­ղե­կատ­վա­կան աղ­բյու­րով փո­խանց­ված պատ­մու­թյուն­նե­րի կամ մո­դել­նե­րի առ­կա­յու­թյան շնոր­հիվ, ո­րոնք ու­ժեղ ազ­դե­ցու­թյուն են թող­նում ե­րե­խայի վրա: Մե­ծա­հա­սակ­նե­րը կա­րող են որ­ևէ վա­խե­նա­լու, տհաճ ի­րա­դար­ձու­թյուն պատ­մել, օրի­նակ, որ ի­նչ-որ մե­կի տուն գող է մտել, և դրա­նով ի­սկ ե­րե­խայի մոտ սեր­մա­նել գո­ղե­րի հանդեպ վա­խեր:

­Ման­կու­թյան շր­ջա­նում ա­ռանձ­նաց­նում են վա­խե­րի հետ­ևյալ տե­սակ­նե­րը.

• • Ի­րա­կան վա­խեր: Վա­խի այս տե­սա­կը ա­ռաջ է գա­լիս որ­ևէ հս­տակ և ի­րա­կա­նում տե­ղի ու­նե­ցած մի­ջա­դե­պից հե­տո: Ե­րե­խան բախ­վում է իր հա­մար ան­ցան­կա­լի ի­րա­վի­ճա­կին և ու­ժեղ վախ է զգում. սա նպաս­տում է հե­տա­գա­յում տվյալ ի­րա­վի­ճակ­նե­րից խու­սա­փե­լուն: Օ­րի­նակ՝ ե­րե­խային շուն է կծում, և նա սկ­սում է վա­խե­նալ շնե­րից: Մեկ այլ օ­րի­նակ՝ ե­րե­խան մնա­ցել է ան­սարք վե­րե­լա­կում, ո­րից հե­տո սկ­սել է վա­խե­նալ վե­րե­լակ­նե­րից։
  • Կպ­չուն վա­խեր: Վա­խե­րի այս տե­սա­կը, սո­վո­րա­բար, պայ­մա­նա­վոր­ված է ե­րե­խայի տագ­նա­պային հո­գե­վի­ճա­կով. ե­րե­խան վա­խե­նում է ո­րոշ եր­ևույթ­նե­րից՝ խու­սա­փե­լով դրանց ա­ռա­ջաց­րած հետ­ևանք­նե­րից: Օ­րի­նակ՝ ե­րե­խան վա­­խե­նում է բարձ­րու­թյու­նից, քա­նի որ կա­րող է ը­նկ­նել: Մեկ այլ օ­րի­նակ՝ ե­րե­խան վա­խե­նում է մթու­թյու­նից, քա­նի որ սե­նյա­կում որ­ևէ բան կա­րող է հայտն­վել: Կամ ե­րե­խան վա­խե­նում է կայ­ծա­կից և ու­ժեղ քա­մուց, քա­նի որ դրանք կա­րող են վնա­սել ի­րենց տու­նը և այլն:
  • ­Տա­րի­քային վա­խեր: Ո­րոշ գիտ­նա­կան­ներ գտ­նում են, որ տար­բեր տա­րի­քային փու­լե­րում ե­րե­խա­նե­րը կա­րող են ու­նե­նալ տար­բեր տե­սա­կի վա­խեր։ Դրանք վե­րա­նում են տա­րի­քային տվյալ փու­լի անց­մա­նը զու­գըն­թաց, կորց­նում են ի­րենց նշա­նա­կու­թյունն ու ին­տեն­սի­վու­թյու­նը: Տա­րի­քա­յին վա­խե­րը դրս­ևոր­վում են տա­րի­քային հետ­ևյալ փու­լե­րում.
     
    

    Տա­րիք	Դրս­ևո­րում
    0-6 ամ­սե­կան	Փոք­րի­կը վա­խե­նում է կտ­րուկ շար­ժում­նե­րից, բարձր ձայ­նե­րից, մայ­րի­կի բա­ցա­կա­յու­թյու­նից։
    7-12 ամ­սե­կան	Վա­խե­նա­լու են ան­սպա­սե­լի ձայ­նե­րը, օ­տար, ան­ծա­նոթ մար­դիկ, ան­ծա­նոթ ի­րա­վի­ճակ­նե­րը և մի­ջա­վայ­րը։
    1-3 տա­րե­կան	Այս տա­րի­քում վա­խե­նա­լու են ծնող­նե­րից հե­ռու լի­նե­լը, ծնո­ղից բա­ժան­վե­լը, ի­նչ­պես նաև կա­րող են ի հայտ գալ գի­շե­րային վա­խեր:
    3-6 տա­րե­կան	Ե­րե­խան վա­խե­նում է մե­նակ մնա­լուց, մտե­րիմ­նե­րի մա­հա­նա­լուց, ին­չի ար­դյուն­քում կա­րող են ի հայտ գալ հի­վան­դա­նա­լու, ա­ղետ­նե­րի վա­խեր։
    6-10 տա­րե­կան	Ի հայտ են գա­լիս դպ­րո­ցա­կան, սո­ցի­ա­լա­կան վա­խեր. ե­րե­խա­նե­րը վա­խե­նում են ու­շա­նալ դպ­րո­ցից, պա­տաս­խա­նել դաս, ստա­նալ վատ գնա­հա­տա­կան, մերժ­ված լի­նել հա­սա­կա­կից­նե­րի կող­մից և այլն։
    10-13 տա­րե­կան	Սե­փա­կան մահ­վան հետ կապ­ված վա­խեր, վա­խեր հի­վան­դու­թյուն­նե­րից, ա­ղետ­նե­րից, կեն­­դա­նի­նե­րից, գո­ղե­րից: Ի­նչ­պես նաև տի­պիկ են եր­ևա­կա­յա­կան վա­խե­րը՝ բա­ցա­սա­կան հե­րոս­նե­րից, այլ­մո­լո­րա­կա­յին­նե­րից, դևե­րից և այլն։

     
  • ­Գի­շե­րային վա­խեր: Վա­խե­րի այս խում­բը բնո­րոշ է հենց ման­կա­կան տա­րի­քին: Ե­րե­խա­նե­րին հա­տուկ են բազ­մա­պի­սի վա­խեց­նող ե­րազ­ներ և մղ­ձա­վանջ­ներ տես­նե­լը: Նրանք ան­հան­գիստ են քնում, ծնո­ղին կան­չում են ի­րենց մոտ, եր­բեմն ա­ռա­վո­տյան չեն հի­շում ի­րենց ե­րազ­նե­րը:­
  • Եր­ևա­կա­յա­կան վա­խեր: Նմա­նա­տիպ վա­խե­րը ծա­գում են ե­րե­խայի բուռն եր­ևա­կա­յու­թյան, ֆիլ­մե­րի, մուլտ­ֆիլմ­նե­րի, հա­մա­կարգ­չային խա­ղե­րի, մե­ծա­հա­սակ­նե­րի ներշն­չանք­նե­րի ար­դյուն­քում: Օ­րի­նակ՝ ե­րե­խա­նե­րը կա­րող են վա­խե­նալ այլ­մո­լո­րա­կային­նե­րից, ֆիլ­մի որ­ևէ հե­րո­սից, այն բանից, որ նրանք կա­րող են հայտն­վել ի­րենց սե­նյա­կում: Մե­ծա­հա­սակ­նե­րը դաս­տի­ա­րակ­չա­կան նպա­տա­կով հա­ճախ են նա­խընտ­րում վա­խեց­նել ե­րե­խա­նե­րին՝ «­հե­ռու չգ­նաս, քեզ կգո­ղա­նան», «ե­թե չք­նես, Մե­շոկ պա­պին (ոս­տի­կա­նը, գո­ղը, թուր­քը), կգա ու քեզ կտա­նի», «ե­թե լաց լի­նես, բժիշ­կը կգա ու կսրս­կի» և այլ նմա­նա­տիպ ար­տա­հայ­տու­թյուն­ներ, ո­րոնք ե­րե­խայի մոտ ու­ժեղ տագ­նա­պի զգա­ցո­ղու­թյուն են ա­ռա­ջաց­նում և կա­րող են հան­գեց­նել վա­խե­րի ձևա­վոր­մա­նը
    

­Փաստորեն, կարող ենք նկատել, որ ման­կա­կան վա­խե­րի ա­ռա­ջաց­ման պատ­ճառ­նե­րը հիմ­նա­կա­նում կապ­ված են ըն­տա­նե­կան ի­րա­վի­ճա­կի և ծնո­ղա­վա­րա­կան ոչ ար­դյու­նա­վետ մո­տեց­ման հետ:

Ի՞նչ կա­րող  ա­նել մեծահասակը, որ­պես­զի ա­ջակ­ցի ե­րե­խա­յին վա­խե­րի հաղ­թա­հար­ման գոր­ծըն­թա­ցում:

Նախ­ևա­ռաջ ան­հրա­ժեշտ է ըն­դու­նել այն փաս­տը, որ ե­րե­խան կա­րող է վա­խե­նալ, ըն­դու­նել նրա հույ­զե­րը, ճա­նա­չել և տար­բե­րա­կել վա­խի տե­սա­կը և վեր­լու­ծել դրա ծագ­ման պատ­ճառ­նե­րը: Ե­րե­խան պետք է ա­պա­հով զգա մե­ծա­հա­սա­կի կող­քին, չկաշ­կանդ­վի խո­սել սե­փա­կան վա­խե­րից, չան­հանգս­տա­նա ծաղ­րան­քի կամ ար­ժեզրկ­ման ար­ժա­նա­նա­լու հա­մար: Կա­րևոր է բա­ցատ­րել ե­րե­խային ի­րա­կա­նու­թյու­նը, ցույց տալ պատ­ճա­ռա­հե­տևան­քային կա­պե­րը, մի­ա­սին վեր­լու­ծել և բա­ցա­հայ­տել վա­խե­րի ծագ­ման հիմ­քե­րը. սա հնա­րա­վո­րու­թյուն է տա­լիս ե­րե­խային հաս­կա­նա­լու, որ ա­մեն բան ու­նի իր հիմքն ու ա­մեն եր­ևույթ կա­րե­լի է հաղ­թա­հա­րել, ե­թե ճա­նա­չում ու հե­տա­զո­տում ես այն: Վա­խե­րի և տագ­նա­պի պատ­ճա­ռով ե­րե­խան կա­րող է ո­րո­շա­կի ռեգ­րե­սիվ, հե­տըն­թա­ցային վարք ցու­ցա­բե­րել՝ գի­շե­րա­մի­զու­թյուն, մատ ծծել, ե­ղունգ­ներ կր­ծել, ծնող­նե­րից կառ­չել և այլն։ Կար­ևոր է, որ­պես­զի մե­ծա­հա­սակն ըն­դու­նի այդ վար­քը, մեկ­նա­բա­նի այն ե­րե­խայի տագ­նապ­նե­րի հա­մա­տեքս­տում, չար­ժեզր­կի և չբար­կա­նա: ­

Այս­պի­սով՝ կա­րե­լի է նկա­տել, որ ի­րա­կա­նու­թյան դժ­վար հան­գա­մանք­նե­րը, ե­րե­խայի տա­րի­քային և ան­ձնային ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րը և շրջա­պա­տող մարդ­կանց ար­ձա­գանք­ման յու­րա­հատ­­կու­թյուն­նե­րը հա­մա­լիր կեր­պով կա­րող են հան­գեց­նել ե­րե­խա­նե­րի վա­խե­րի և տագ­նապ­նե­րի ա­ռա­ջաց­մա­նը, ո­րոնք ու­նեն ի­րենց վար­քային և հու­զա­կան տա­րաբ­նույթ դրս­ևո­րում­նե­րը: 

Մանկական ագրեսիա

Ե­րե­խա­ներն ագ­րե­սիվ չեն ծն­վում։ Սո­վո­րա­բար, ե­րե­խայի հա­կազ­դում­նե­րը կրում են պաշտ­պա­նա­կան բնույթ։ Սա­կայն, մի­ջա­վայ­րի ազ­դե­ցու­թյուն­նե­րի ներ­քո այդ հա­կազ­դում­նե­րը կա­րող են վե­րած­վել տար­բեր վտան­գա­վոր գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի, ո­րոնք կվնասեն շր­ջա­պա­տին։ Սովորաբար, երբ ասում ենք ագրեսիվ վարք, նկատի ունենք ապակառուցողական, վնասակար գործողությունների շարք, որոնք ֆիզիկական, հոգեբանական և բարոյական վնաս են հասցնում թե երեխային և շրջապատին։

Ագ­րե­սի­այի ցան­կա­ցած ձևի դրս­ևոր­ման դեպ­քում պետք է հի­շել, որ երե­խայի ագ­րե­սիվ վար­քը պա­տաս­խան է ո­րո­շա­կի ազ­դակ­նե­րին, ո­րոնք խա­թա­րում են ե­րե­խայի ֆի­զի­կա­կան և հո­գե­բա­նա­կան ա­ռող­ջու­թյու­նը։ Այն ծա­գում է ի պա­տաս­խան ար­տա­քին բա­ցա­սա­կան պայ­ման­նե­րի կամ ապ­րում­նե­րի։ Երեխաները պահանջ ունի սիրված, ընդունված լինելու։ Երբ ինչ-ինչ պատճառներով /ծնողների ցանկության, հմտությունների և հնարավորությունների պակասի, շրջապատի անբարենպաստ ազդեցության, սոցիալական իրավիճակի փոփոխության, երեխայի կողմից իրավիճակի ոչ ճիշտ մեկնաբանման և այլն/ այս պահանջմունքը չի բավարարվում, երեխան ամեն կերպ ուզում է հասնել իր նպատակին: Նպատակին հասնելու համար երեխան կարող է ցուցաբերել անցանկալի վարքաձևեր: Այդ նպատակները գիտնականները բաժանել են չորս խմբի՝

• • Ուշադրության գրավում: Երեխան բոլոր հնարավոր ուղիներով փորձում է գրավել շրջապատող մարդկանց ուշադրությունը: Երեխան կարող է վիճաբանությունների մեջ մտնել, ծամածռություններ անել դպրոցում, չկատարել հանձնարարությունները, կռվել քույր-եղբայրների հետ և այլ: Ծայրագույն դեպքերում, ուշադրություն գրավելու համար երեխան կարող է նույնիսկ ունենալ որոշակի ֆիզիկական խնդիրներ /փորացավեր, փսխումներ, գլխացավեր և այլ/, քնի և սննդի խանգարումներ և այլ:
  • Պայքար իշխանության համար: Երեխան սկսում է դրսևորել անհնազանդ վարք, հակառակվել ծնողներին: Սա հիմնականում արվում է սեփական արժևորումն ու կարևորությունը զգալու համար: Օրինակ, երբ երեխան ժամանակին չի գնում քնելու, բոլորը ընկնում են նրա ետևից, նա կարող է չափազանց կարևոր իրեն զգալ:
  • Վրեժխնդրություն: Երեխան, կարծես, ցանկանում է <<վրեժխնդիր>> լինել ծնողներին, որոնք բավարար ուշադրություն չեն դարձրել իրեն: Նա կարող է փախչել տանից, հրաժարվել մասնակցել ընտանեկան միջոցառումներին, գողություն անել, ունենալ բազմապիսի գաղտնիքներ ծնողներից, պարբերաբար դրսևորել այնպիսի վարք, որի դեպքում վստահ է ծնողների տխրության մեջ:
  • Հուսահատություն: Երեխային թվում է, որ ինքը չի կարող հաջողություններ ունենալ, խուսափում է անհաջողություններից, կարող է դրսևորել իր տարիքից փոքրի վարք, չի ցանկանում որևէ բան սովորել, իրեն թվում է, որ ոչինչ չի կարողանա, բթամիտ է, անհաջողակ:­

 
Ի­՞նչ կա­րող է ա­նել մեծահասակը, որ­պես­զի նվա­զեց­նի ե­րե­խայի ագ­րե­սիվ դրս­ևո­րում­նե­րը։

­Նախ­ևա­ռաջ շատ կար­ևոր է խո­սել տվյալ ի­րա­վի­ճա­կում ա­ռա­ջա­ցող սե­փա­կան զգաց­մունք­նե­րի ու հույ­զե­րի մա­սին։ Ե­րե­խան պետք է հաս­կա­նա և ճա­նա­չի իր ա­նար­դյու­նա­վետ վար­քի հե­տևանք­­նե­րը, հաս­կա­նա, թե իր վարքն ի­նչ­պես կա­րող է ազ­դել շր­ջա­պա­տի վրա։ Սա կա­րե­լի է ա­նել՝ ո­ւղ­ղա­կի ա­սե­լով, թե ին­չը դուր չի գա­լիս։

Ե­րե­խայի հա­մար շատ օգ­տա­կար է, ե­րբ տա­նը կամ շր­ջա­պա­տում կան հս­տակ սահ­ման­ված կա­նոն­ներ։ Ե­թե ե­րե­խան խախ­տում է դրանք՝ չա­փա­զանց բար­կա­նում է, գո­ռում է և այլ ագ­րե­սիվ դրս­ևո­րում­ներ է ու­նե­նում, լա­վա­գույն մի­ջոցն է հի­շեց­նել կա­նոն­նե­րը, ի­նչ­պես նաև շեշ­տադ­րել, թե ի­նչ կա­րող է լի­նել դրանց խախ­տե­լու դեպ­քում։­

Որ­պես­զի ե­րե­խայի ագ­րե­սիվ վար­քը նվա­զի, ան­հրա­ժեշտ է ստեղ­ծել այն­պի­սի պայ­ման­ներ, ո­րոնք կօգ­նեն նրան գի­տակ­ցել իր ա­րարք­նե­րի ան­ցան­կա­լի լի­նե­լը։ Կար­ևոր է քն­նար­կել նրա վար­քը, դրա պատ­ճառ­նե­րը, հե­տևանք­նե­րը, ա­ռա­ջար­կել այ­լընտ­րանք­ներ։ Սա ան­հրա­ժեշտ է ա­նել, ե­րբ ի­րա­վի­ճա­կի լար­վա­ծու­թյունն ար­դեն նվա­զել է ու ե­րե­խան ա­վե­լի հան­գիստ է։­

Երբ ի­րա­վի­ճա­կը շատ լար­ված է և ե­րե­խան կար­ծես՝ ան­կա­ռա­վա­րե­լի է, մե­ծա­հա­սակ­նե­րը պետք է հի­շեն, որ ի­րա­վի­ճա­կը հանգս­տաց­նե­լու ար­դյու­նա­վետ ճա­նա­պարհ­նե­րից մե­կը ի­նք­նա­կա­ռա­վա­րումն է։ Ագ­րե­սի­այի կա­ռա­վար­ման լա­վա­գույն մի­ջո­ցը սե­փա­կան դրա­կան օ­րի­նակն է։ Ե­թե մե­ծա­հա­սակն ու­նի ի­նք­նա­կա­ռա­վար­ման և ի­նք­նա­կար­գա­վոր­ման հմ­տու­թյուն­ներ, կա­րո­ղա­նում է ժա­մա­նա­կին ճիշտ ար­ձա­գան­քել ե­րե­խայի կա­րիք­նե­րին, ագ­րե­սիվ դրս­ևո­րում­նե­րը մի­ան­շա­նակ նվա­զում ե­ն։