Կրթության հոգեբանի աշխատանքը սովորողների տարբեր դժվարությունների հետ

Անցանկալի վարքային դրսևորումների պատճառները

Սովորողների մոտ բարդություններ, դժվարություններ և անցանկալի վարքային դրսևորումներ նկատվում են իրենց ուսումնական գործունեության բոլոր փուլերում՝ նախակրթարանից մինչև ավագ դպրոցական տարիք։ Դժվարությունները կախված տարիքային փուլերից լինում են տարբեր՝ հուզական բարդություններից մինչև սոցիալական հարմարման դժվարություններ՝ հաճախ հանգեցնելով ուսումնական միջավայրին ոչ համապատասխան վարքի։

Վարքային դժվարությունների կամ անցանկալի վարքային դրսևորումներում ներառվում են ագրեսիվությունը, կրթական միջավայրում սահմանված կրթական կանոնների խախտումները, ուսումնական գործընթացի խաթարումը, հասակակիցների հետ վիճաբանությունները, հուզական պոռթկումները և այլն։ Նման դրսևորումները սովորաբար լինում են ցուցանիշ երեխայի որևէ կարիքի համար։ Անցանկալի վարքը հաճախ կարող է դիտարկվել որպես օգնության կանչ երեխայի կողմից։ Համապատասխանաբար, հոգեբանական և մանկավարժական արձագանքները պետք է հնարավորինս ուղղված լինեն երեխայի հոգեկան բարեկացությունը վերականգնելուն։ Անցանկալի վարքային դրևորումների պատճառնրից առանձնացնում են․

• • Ուշադրության պակաս
  • Մատուցվող մյութի հասկանալու դժվարություններ, ինչի արդյունքում երեխան գերադասում է լինել անկարգապահ, քան հետ մնալ հասակակիցներից
  • Մանկավարժի սպասումները երեխայից չափից շատ են
  • Մանկավարժական արձագանքները համապատասխան չեն տվյալ պահին
  • Ֆրուստրացվածությոն, երբ երեխան չի կարողանում կատարել մեծահասակի հրահանգները
  • Ուսումնական գործընթացքում երեխան իրեն վատ և անհարմարավետ է զգում
  • Կրթական հաստատության ոչ բարենպաստ սոցիալ-հոգեբանական մթնոլորտ
  • Միջանձնային հարաբերությունների խնդիրներ հասակակիցների և մեծահասակների հետ
  • Ցածր ինքնագնահատական
  • Ընտանեկան դժվարություններ, անբարենպաստ ընտանեկան միջավայր
  • Նյարդաբանական խնդիրներ
  • Ֆիզիկական և հոգեբանական զարգացման անհամաչափություն։

Անցանկալի վարքին կրթության հոգեբանի արձագանք

Կարգապահությունը կրթական գործընթացի արդյունավետ իրականացման կարևոր բաղադրիչներից մեկն է հանդիսանում։ Կարգապահական կանոնների կիրառման միջոցով երեխաները ձեռք են բերում սովորություններ և հմտություններ, որոնք հնարավորություն են տալիս իրենց ուղղորդել և կառավարել իրենց վարքային դրսևորումները։ Կարգապահական կանոններն առավել ազդեցիկ են լինում, երբ դրանք մշակվում են հենց երեխաների հետ միասին։ Ավելի պատասխանատու սովորողներ լինում են այն միջավայրում, որտեղ մանկավարժը․ 

• • ներգրավում է նրանց որոշումների ընդունման գործընթացում, 

  • կիրառում է ոչ դիրեկտիվ միջամտություններ, 

  • մատնանշում դրական վարքը, 

  • կազմակերպում քննարկումներ անկարգապահ երեխաների հետ՝ իրենց հետ միասին ընդունելի վարքի ձևերը որոշելու համար։

Անցանկալի վարքային դրսևորումների դեպքում կրթական հոգեբանի աշխատանքի  քայլաշար.

1. Հստակեցնել արդյոք բոլոր իմացական գործընթացների զարգացումը  համապատասխանում է տարիքային նորմային (վերբալ, ոչ վերբալ կարողությունների զարգացում, մտածողություն, հիշողություն, ուշադրություն, խոսքի զարգացում)

2. Մանկավարժական անձնակազմի աջակցության միջոցով հստակեցնել՝ արդյոք երեխան չունի ուսումնական նյութի բացթողումներ 

3. Գնահատել ուսումնական մոտիվացիան, հավակնությունների  մակարդակը, հետաքրքրություններ

4. Գնահատել ուսումնական գործընթացի հանդեպ երեխայի հուզական վերաբերմունքը

5. Դուրս բերել անցանկալի վարքի  հիմնական պատճառներ

6. Քննարկել երեխայի դրսևորումները մասնագիտական խմբով, որտեղ ներառված են․

• Դպրոցի հոգեբան 

• Մանկավարժ 

• Ուսուցիչ 

• Դպրոցի տնօրենություն 

• Աջակցող անձնակազմ 

7. Հիմնական լուծումների մշակում, աշխատանքային պլանի կազմում

8. Իրականացնել հանդիպում ծնողի և երեխայի հետ

9. Իրականացնել անհատական կամ խմբային հոգեբանական աշխատանք

10. Ամփոփել աշխատանքը բազմամասնագիտական թիմում

11. Ներկայացնել քննարկման արդյունքները ծնողներին։

Անցանկալի վարքային դրսևորումների դեպքում դպրոցական հոգեբանի աշխատանքն իրականանում է երեխաների, ծնողների և մանկավարժական անձնակազմի հետ։

Երեխաների հետ աշխատանքի կազմակերպման ընթացքում իրականացվում է հիմնականում ախտորոշիչ, շտկողական և խորհրդատվական աշխատանքներ՝ կախված երեխայի մոտ նկատվող խնդիրների։ 

Ծնողների հետ աշխատանքը կրում է հիմնականում լուսավորչական  բնույթ, որի ընթացքում ծնողներին տրամադրվում է տեղեկատվություն երեխաների դրսևորումներին արձագանքման առաձնահատկությունների հետ կապված։ Անհրաժեշտության դեպքում կարող են իրականացվել նաև խորհրդատվական աշխատանքներ ծնողավարման կարևոր կետեր մատնանշելու համար։

Մանկավարժական անձնակազմի հետ աշխատելիս կրթական հոգեբանի աշխատանքը կրում է լուսավորչական բնույթ։ Որոշ դեպքերում կարող է իրականացվել նաև խորհրդատվական աշխատանք։ Լուսավորչական աշխատանքի շրջանակներում մանկավարժներին ներկայացվում են երեխաների տարիքային առանձնահատկություններ և դրանց համապատասխան անցանկալի վարքային դրսևորումներին տրվող արձագանքների բնույթը։ Խորհրդատվական աշխատանքի շրջանակներում հիմնականում անդրադարձ է կատարվում մանկավարժի հուզական վերաբերմունքին տվյալ երեխայի բարդությունների հանդեպ։ Կրթական հաստատության ադմինիստրացիան և տնօրենությունը ևս ներառված են դաստիարակչական աշխատանքներում։ Այս օղակի ներկայացուցիչները ընդհանուր տեղեկացված են երեխաների դժվարությունների մասին։ Նրանք կարգավորում են կազմակերպվող աշխատանքների բովանդակության իրականացումը, միջոցների և ռեսուրսների բաշխումը։ Դաստիարակը կամ դասղեկը ներառված է լինում կանխարգելիչ, շտկողական, ախտորոշիչ աշխատանքներում և անմիջական կոնտակտի մեջ է գտնվում կրթական հոգեբանի հետ։ Նա կարող է օգնել դպրոցական հոգեբանին դուրս բերել երեխաների մոտ ուսումնական գործընթացի ընթացքում նկատվող վարքային դժվարությունների առանձնահատկությունները։ Ուսուցիչները փորձում են ձևավորել հնարավորինս բարենպաստ պայմաններ սովորողների համար՝  ապահովելով անհատական մոտեցումը։

Անցանկալի վարքին  արձագանքելիս կարևոր է․
 

 Վերը նշված բոլոր արձագանքման ձևերը կրթական հոգեբանը ներկայացնում է մանկավարժական անձնակազմին սեմինարների, դասընթացների ընթացքում։ Անցանկալի վարքային դրևորումներին արագ արձագանքման նպատակով կարող է իրականացվել երեխայի հետ անմիջականորեն աշխատող մանկավարժական թիմի վերապատրաստում։

Անցանկալի վարքին արձագանքը պետք է լինի․

Անցանկալի վարքի արձագանքման քայլաշար

Ուսումնական միջավայրում դժվարությունները և բարդությունները կանխելու կամ արդեն առկա անցանկալի վարքային դրևորումները շտկելու համար կիրառելի է հետևյալ քայլաշարը.

1. Սահմանել հստակ սպասելիքներ – Երեխաները զգում են իրենց ավելի ապահով և հաստատուն, երբ գիտեն՝ ինչ սպասելիքներ կան իրենցից։ Սա է պատճառը, որ կարևոր է սկսել նոր տարին, կիսամյակը, քառորդը երեխաների հետ միասին կանոնները սահմանելուց։ Կարևոր է սահմանել ու գրել բոլոր կանոնները դրական ձևակերպմամբ, օրինակ «Խոսել ձեռք բարձրացնելուց հետո» ավելի նախըտրելի է, քան «Չխոսել, քանի դեռ քեզ չեն դիմել»։

2. Ունենալ կանխատեսելի առօրյա – Երեխաների վարքն ուղղորդելու և հուզական վիճակը կայուն պահպանելու համար հարկավոր է ունենալ հստակ մշակված օրակարգ, որն ամեն օր առավոտյան  պետք է ներկայացվի երեխաներին։ 

3. Լինել հաստատուն – Պահպանել սահմանված կանոնները բոլոր պարագաներում, հիշեցնել երեխաներին դրանց մասին։

4. Ունենալ հստակ հետևանքներ – Երեխաների թե՛ դրական, թե՛ բացասական վարքային դրսևորումները պետք է ունենան հստակ և ժամանակին հետևանքներ և արձագանքներ։ 

5. Տալ ընտրության հնարավորություն – Ֆրուստրացիաներից խուսափելու համար երեխաներին կարելի է տալ ընտրության հնարավորություն։ Օրինակ՝ եթե երեխան հրաժարվում է առաջադրանքը կատարել, ապա կարող ենք ասել «Դու ցանկանո՞ւմ ես անել այն ընկերոջդ հետ, թե կցանկանաս լուռ անկյունում աշխատել միայնակ»։   Այս ձևակերպման դեպքում նկատելի է, որ առաջադրանքի կատարումը պարտադիր է, սակայն դրա իրականացման ձևի ընտրությունը գտնվում է երեխայի վերահսկողության ներքո։

6. Պահպանել աչքերի կոնտակտ – Հուզական դժվարությունների դեպքում հատկապես երեխաները կարիք ունեն նույնիսկ հայացքով ստանալ աջակցություն։ Աչքերի կոնտակտի հաստատումը թույլ է տալիս երեխաներին զգալ, որ դուք նրանց կողքին եք նույնիսկ, երբ նրանք գտնվում են գերհուզական, անկառավարելի վիճակում։

7. Վերցնել դադարներ -  Ունենալ ժամանակ հանգստանալու համար։ Երբ երեխաները գտնվում են հուզական  կամ անկառավարելի վիճակում, կարևոր է նրանց տալ ժամանակ և տարածք հանգստանալու, ինքնակարգավորվելու համար։ Դրանից հետո նրանք ավելի արձագանքող և ընդունող են։

Սովորեցնել հուզական կառավարում -  Երեխաների անցանկալի դրսևորումների պատճառներից մեկը նրանց հուզական կառավարման անկարողությունն է։ Նրանք չգիտեն՝ ինչպես կառավարել ագրեսիվությունը, գերհուզականությունը, տխրությունը, և արդյունքում ունենում են ոչ ընդունելի վարք։ Հուզական կառավարման ուսուցումը երեխաներին հնարավորություն կտա նրանց ճանաչել իրենց հույզերը, կարողանալ դրանք ուղղորդել անհրաժեշտության դեպքում։  Հույզերի ճանաչման և ուղղորդման համար ցանկալի է, որ մանկավարժը և կրթական հոգեբանը միասին իրականացնեն խմբային հանդիպումներ երեխաների հետ, որոնց ընթացքում տարբեր միջոցների օգնությամբ (մուլտֆիլմի դիտում, արտ-թերապևտիկ միջոցներ, քննարկումներ, խաղեր) երեխաները կուսումնասիրեն հույզերը և դրանց արտահայտման ընդունելի ձևերը։

Բուլինգ

Ուսումնական միջավայրում վերջին շրջանում նկատվող դժվարություններից է  համարվում բուլինգը։ Բուլինգը մի անձի ֆիզիկական և հոգեբանական առավելությունն է մյուսի հանդեպ, որը ցուցադրվում է անկիրթ ու սովորաբար դիմացինին ճնշող, վախեցնող  վարքային դրսևորումներում։ Բուլինգը կարող է արտահայտվել բոլոր կրթական հաստատություններում և տարբեր տարիքային խմբերում։  Առանձնացնում են բուլինգի հետևյալ տեսակները․

• • Վերբալ - Պիտակավորել, վիրավորել, անհարգալից վերաբերմունք, մականուններ դնել

  • Ֆիզիկական - Հարվածել, հրել, իրար վրա իրեր նետել, վնասել իրերը

  • Հոգեբանական - Ծաղրել, վիրավորական նամակներ գրել, չարախոսել, ինչ-որ մեկին մեկուսացնել, վախեցնել՝ օգտագործելով վերբալ կամ ոչ վերբալ միջոցներ

  • Կիբերբուլինգ - Օգտագործել էլեկտրոնային տեխնիկան և համացանցը դիմացինին ծաղրելու համար, անհայտ համարներից զանգեր կատարել։

Բուլինգի առկայության դեպքում տուժող երեխայի մոտ նկատելի են հետևյալ դրսևորումները․

• • Քնի և սնվելու ռեժիմի խախտում

  • Մարմնական ցավերից գանգատներ, գլխացավեր, փորացավեր

  • Գերհուզականություն

  • Բացասական հուզական դրսևորումներ

  • Մեկուսացվածություն

  • Հասակակիցների հետ շփվելու ցանկության բացակայություն

  • Խմբային ակտիվություններում ներգրավվելու ցանկության պակաս

  • Կորած և վնասված իրեր

  • Վնասվածքներ, քերծվածքներ։

Բուլինիգի դեմ պայքարելու համար կրթական հաստատությունները սահմանում են հատուկ քաղաքականություններ, կազմվում են մասնագիտական թիմեր, որոնք արձագանքում են բուլինգի դեպքերին։ Նման քաղաքականության հիմնական նպատակն է․

• • նպաստել աջակցող, հոգատար և ապահով միջավայրի ձևավորմանը, որտեղ երեխաները կարող են ապրել և սովորել առանց բուլինգի

  • ներկայացնել կրթական հսատատության բոլոր անդամներին (երեխաներ, ծնողներ, մանկավարժներ վարչակազմ, տնօրենություն),  որ բուլինգը համարվում է անընդունելի և դրսևորման դեպքում ունենալու է իր հետևանքները՝ համաձայն հաստատության կանոնակարգի։

Կրթական հոգեբանները հանդիսանում են նման մասնագիտական խմբերի ղեկավարներ  կամ լինում են թիմի պարտադիր անդամ։

Բուլինգի դեպքում աշխատանքն իրականացվում է միջադեպերում ներառված բոլոր կողմերի հետ և՛ ճնշող կողմի, և՛ տուժված կողմի, և՛ այն երեխաների հետ, ովքեր անմիջականորեն ներկա են եղել միջադեպին, սակայն չեն արձագանքել իրավիճակին։ 

Կրթական միջավայրում բուլինգի սահմանափակման համար․ 

• • Սովորեցնել երեխաներին ճանաչել և կառուցողաբար արտահայտել իրենց հույզերը 

  • Տրամադրել դրական, հաճախակի և անկեղծ հետադարձ կապ

  • Ամրապնդել դրական վարքը, հատկապես բացասական վարք ունեցող երեխաների դեպքում

  • Առաջարկել սեփական կարողությունները ցուցադրելու այլ տարբերակներ 

  • Սահմանել կանոններ և լինել հետևողական

  • Խրախուսել պատասխանատվության զգացումը

  • Սերտորեն աշխատել ընտանիքի հետ