Երեխաների մասնակցությունը իրենց իրավունքների պաշտպանությանը

Մարդու իրավունքներ և պարտականություններ

4.1 Երեխայի իրավունքներ

  Երեխայի իրավունքների կոնվենցիա և դրա կիրառումը դպրոցում

   Երեխայի իրավունքների կոնվենցիան (ԵԻԿ) միջազգային համաձայնագիր է, որն ընդունվել է 1989 թվականին և հանդիսանում է երեխաների իրավունքների պաշտպանության հիմնական փաստաթուղթը: Այն ուժի մեջ է մտել 1990 թվականին և վավերացվել է գրեթե բոլոր  (196) երկրների կողմից:

Կոնվենցիայի հիմնական սկզբունքներն են

1. Խտրականության բացառում - երեխաների հավասարություն՝ անկախ նրանց ծագումից, սեռից, կրոնից կամ այլ կարգավիճակից

2. Երեխայի լավագույն շահերի գերակայություն - երեխաների վերաբերյալ բոլոր որոշումները պետք է կայացվեն՝ նրանց լավագույն շահերից ելնելով

3. Կյանքի, գոյատևման և զարգացման իրավունք - երեխան ունի կյանքի ապահով և առողջ պայմանների իրավունք

4. Երեխայի կարծիքի հարգում - երեխաները պետք է հնարավորություն ունենան արտահայտելու իրենց կարծիքը որոշումների կայացման գործընթացում

Օրինակներ, որոնք կարելի է կիրառել դպրոցում 

• Դպրոցներում պետք է ապահովվի ներառական և անվտանգ միջավայր բոլոր երեխաների համար

• Ուսուցիչները պետք է խթանեն երեխաների մասնակցությունը որոշումների կայացման գործընթացում

• աշակերտական խորհուրդները պետք է ակտիվ դեր ունենան դպրոցական քաղաքականության մշակման գործում

• Ուսումնական ծրագրերը պետք է արտացոլեն բազմազանությունը և խթանեն հարգանքը տարբերությունների նկատմամբ

Երեխաների իրավունքների պաշտպանության մեխանիզմներ

Պետական մակարդակ

• Օմբուդսմեն (Մարդու իրավունքների պաշտպան)

• Երեխաների իրավունքների պաշտպանության բաժիններ

• Սոցիալական աջակցության ծառայություններ/ԽՀՀ/

Դպրոցական մակարդակ

• Վստահված ուսուցիչներ և խորհրդատուներ

• Հոգեբանական աջակցության ծառայություններ

• Բողոքարկման ներքին համակարգեր

• Հակաբուլինգային քաղաքականություն

Միջազգային մակարդակ

• ՄԱԿ-ի՝ Երեխայի իրավունքների կոմիտե

• ՅՈՒՆԻՍԵՖ (ՄԱԿ-ի մանկական հիմնադրամ) 

• Միջազգային հասարակական կազմակերպություններ

4․2 Երեխաների մասնակցությունը իրենց իրավունքների պաշտպանությանը

  Երեխաների մասնակցությունը իրավունքների պաշտպանությանը կարևոր գործոն է երեխաների զարգացման և հասարակության ժողովրդավարացման համար: Մասնակցությունը նպաստում է երեխաների ինքնավստահության, քաղաքացիական գիտակցության և պատասխանատվության զարգացմանը:

Մասնակցության ձևեր

• աշակերտական խորհուրդներ

• Երիտասարդական ֆորումներ

• Կամավորություն հասարակական կազմակերպություններում (սկսած 16 տարեկանից)

• Ծրագրերի և նախաձեռնությունների մշակում և իրականացում

• Հետազոտություններ և հարցումներ

Մասնակցության աստիճանները՝ ըստ Ռոջեր Հարթի (հոգեբան, Նյու- Յորքի համալսարան) սանդղակի

1. Մանիպուլյացիա - երեխաներն օգտագործվում են առանց իմաստի լիարժեք հասկացման

2. Դեկորացիա - երեխաներն ընդամենը "գեղեցիկ պատկեր" են ստեղծում

3. Սիմվոլիկ մասնակցություն - երեխաներին հնարավորություն է տրվում արտահայտվելու, բայց նրանց կարծիքը հաշվի առնելու

4. Հանձնարարություն - երեխաները հասկանում են նպատակը և գիտեն, թե ով է որոշումներ կայացնում

5. Խորհրդակցություն - երեխաներին խնդրում են կարծիք հայտնել

6. Մեծահասակների կողմից նախաձեռնված, բայց երեխաների հետ համատեղ որոշումներ

7. Երեխաների կողմից նախաձեռնված և ղեկավարվող

8. Երեխաների կողմից նախաձեռնված, մեծահասակների հետ համատեղ որոշումներ:

   Ըստ Ռոջեր հարթի՝  իսկական մասնակցությունը սկսվում է 4-րդ աստիճանից: Դպրոցները պետք է ձգտեն հասնել առնվազն 6-րդ մակարդակի:

Իրավունքների ուսուցման ժամանակակից մեթոդներ

  Իրավունքների արդյունավետ ուսուցումը պահանջում է ինտերակտիվ և գործնական մոտեցումներ: Այս մեթոդները կարելի է կիրառել  ԱԽ գործունեության ողջ ընթացքում։ Դրանք արդյունավետ են նաև հետաքրքիր  հանդիպումներ ու հավաքներ կազմակերպելիս, նպաստում են, որ սովորողներն  առավել ակտիվորեն մասնակցեն ԱԽ հանձնախմբերի հանդիպումներին և աշխատանքներին։ Սովորողները պետք է հաճախ հանդես գան սեփական նախաձեռնություններով, չսպասեն ուսուցիչների կազմակերպած միջոցառումներին, նրանց ղեկավարմանը և ցուցումներին։ 

Գործնական մեթոդներ 

• Դերային խաղեր՝ իրավիճակների մոդելավորմամբ

• Դեպքերի վերլուծություն և քննարկում

• Հանրային  հիմնախնդիրներ լուծմանը միտված նախագծեր և ակցիաներ 

• Դատարանի նիստերի իմիտացիա/նմանակում

• Բանավեճեր մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների թեմաներով

Թվային (մեդիայում կիրառվող) մեթոդներ

• Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների թեմաներով առցանց դասընթացներ հասակակիցների համար

• Սոցիալական մեդիա քարոզարշավներ իրենց համայնքում

• Տեսանյութերի և փոդքասթերի ստեղծում

• Ինտերակտիվ առցանց հարթակների ստեղծում (դպրոցի կամ համայնքի էջերում)

• Թվային պատմությունների հավաքագրում  (հաջողությունների պատմությունների էլեկտրոնային տարբերակներ)

Համայնքային մեթոդներ

• Այցելություններ իրավապաշտպան կազմակերպություններ

• Հանդիպումներ փորձագետների հետ

• Համայնքային ծրագրերի մասնակցություն

• Հասարակական նշանակության հետազոտությունների մասնակցություն

(համայնքի համար կարևոր նշանակություն ունեցող և  համայնքում իրականացվող) 

4.3 Պարտականություններ և պատասխանատվություն

Իրավունքների և պարտականությունների հավասարակշռություն

Իրավունքներն ու պարտականությունները փոխկապակցված են: Յուրաքանչյուր իրավունք ենթադրում է որոշակի պարտականություն, և հակառակը: Այս հավասարակշռությունը կարևոր է հասարակության ներդաշնակ գործունեության համար:

Հիմնական փոխկապակցվածություններ

• Կրթության իրավունք - սովորելու պարտականություն

• Արտահայտվելու ազատություն - ուրիշների կարծիքը հարգելու պարտականություն

• Ապահով միջավայրի իրավունք - միջավայրն անվտանգ պահելու պարտականություն

• Մասնակցության իրավունք - պատասխանատու մասնակցության պարտականություն և այլն

Պարտականությունների տեսակներ

• Իրավական պարտականություններ - օրենքով սահմանված (օրինակ՝ պարտադիր կրթություն)

• Բարոյական պարտականություններ - բարոյական նորմերով թելադրված (օրինակ՝ ազնվություն)

• Սոցիալական պարտականություններ - հասարակության մեջ համակեցության կանոններ

Պատասխանատվության զարգացում

• Ինքնագիտակցություն - սեփական գործողությունների հետևանքների գիտակցում

• Ինքնակառավարում - զգացմունքների և վարքի կառավարում

• Ապրումակցում - ուրիշի ապրումներին՝ հույզերին հաղորդակից լինելը 

• Սոցիալական հմտություններ -միջանձնային  հարաբերությունների կառուցում և կոնֆլիկտների լուծում

Պատասխանատվության զարգացում դպրոցական միջավայրում

  Դպրոցը պատասխանատվության զարգացման կարևոր միջավայր է: Այստեղ երեխաները սովորում են որոշումներ  կայացնել  և գիտակցել դրանց հետևանքները:

Դպրոցական պրակտիկաներ

• աշակերտական ինքնակառավարում - աշակերտական խորհուրդներ, դասարանական ակտիվներ

• Համագործակցային ուսուցում - խմբային աշխատանքներ, նախագծեր 

• Հետադարձ կապի մշակույթ - կառուցողական քննադատություն և գնահատում

• Վեճերի խաղաղ կարգավորում - միջնորդություն, բանակցություններ

• Դասարանական կանոնների համատեղ մշակում - մասնակցություն կանոնների ստեղծման գործընթացին 

Պատասխանատվություն ձևավորելու քայլեր

1. Ընտրության հնարավորության ընձեռում

2. Հստակ ակնկալիքների սահմանում

3. Որոշումների հետևանքների քննարկում

4. Սխալներից սովորելու հնարավորության ապահովում

5. Հաջողությունների արժևորում և խրախուսում

Սոցիալական պատասխանատվության խթանում

  Սոցիալական պատասխանատվությունը ենթադրում է անհատի գիտակցված գործողություններ՝ ուղղված հասարակության բարեկեցությանը: Այն ներառում է էթիկական, բարոյական  օրինակելի վարքագիծ:

Սոցիալական պատասխանատվության բաղադրիչներ

• Բարոյական գիտակցություն - ընկալել հասարակության կողմից սահմանված բարոյական նորմերը

• Ապրումակցում - հաղորդակից լինել ուրիշների զգացմունքներին և կարիքներին 

• Ակտիվ գործունեություն - նախաձեռնել և մասնակցել

• Համայնքային ներգրավվածություն - մասնակցել համայնքային խնդիրների լուծմանը

Սոցիալական պատասխանատվության խթանման մեթոդներ

• Ծառայությամբ ուսուցում - ուսուցման և համայնքային ծառայության համադրում

• Կամավորական գործունեություն - համայնքային և բարեգործական նախաձեռնություններ

• Սոցիալական արդարության թեմաների ուսումնասիրություն - քննարկումներ, բանավեճեր

• Համերաշխության նախագծեր - օգնություն խոցելի խմբերին

• Քաղաքացիական նախաձեռնություններ - մասնակցություն քաղաքացիական կյանքին

Համայնքի նկատմամբ պատասխանատվության ձևավորում

  Համայնքի նկատմամբ պատասխանատվությունը ենթադրում է ակտիվ մասնակցություն համայնքի կյանքում և նպաստում դրա բարեկեցությանը: Սա ներառում է ինչպես անմիջական միջավայրը (դպրոց, թաղամաս), այնպես էլ ավելի լայն համայնքը (քաղաք, երկիր, համաշխարհային հանրություն):

Համայնքային պատասխանատվության ոլորտներ

• Շրջակա միջավայրի պահպանություն - բնության պաշտպանություն, կայուն զարգացում

• Համայնքային զարգացում - ենթակառուցվածքների բարելավում, մշակութային միջոցառումներ

• Սոցիալական աջակցություն - օգնություն խոցելի խմբերին

• Քաղաքացիական մասնակցություն - որոշումների կայացման գործընթացներում ներգրավվածություն

• Մշակութային ժառանգության պահպանում - ավանդույթների և արժեքների փոխանցում

Համայնքային պատասխանատվության զարգացման մեթոդներ

• Համայնքային նախագծեր - կոնկրետ խնդիրների լուծմանն ուղղված գործողություններ

• Տեղական իշխանությունների հետ համագործակցություն - երիտասարդական խորհուրդներ, հանրային լսումներ

• Մշակութային միջոցառումներ - փառատոներ, ցուցահանդեսներ, համերգներ

• Համայնքային հետազոտություններ - տեղական խնդիրների ուսումնասիրություն

• Միջսերնդային ծրագրեր - տարեցների և երիտասարդների համագործակցություն

Համայնքային հաջողված նախաձեռնությունների օրինակներ

• Համայնքային այգիներ

• Երիտասարդական ակումբներ

• Թվային գրադարաններ

• Բնապահպանական արշավներ

• Համայնքային արվեստի ծրագրեր